DC&PT - Thời Sự 2018

Phỏng vấn TS Nguyễn Quang A về tác động của EVFTA

đến môi trường hoạt động của các nghiệp đoàn độc lập

 

Nghiệp đoàn Báo chí

Mới đây, TS Nguyễn Quang A, với tư cách một người nghiên cứu về xă hội dân sự, đă được Quốc hội châu Âu mời đến dự phiên điều trần về Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA), sẽ diễn ra vào ngày 10/10/2018. Để hiệp định này được thông qua, phía Việt Nam sẽ phải có lộ tŕnh phê chuẩn ba công ước cơ bản c̣n lại của ILO, bao gồm việc cho phép thành lập các Nghiệp đoàn độc lập và tiến hành thương lượng tập thể. V́ vậy, chúng tôi đă phỏng vấn ông Nguyễn Quang A về những thay đổi mà hiệp định mang đến cho môi trường hoạt động của các nghiệp đoàn độc lập ở Việt Nam, và cách chúng ta tận dụng chúng.

Hỏi: Thưa bác, để hiệp định FTA giữa EU và Việt Nam được thông qua, phía Việt Nam sẽ phải có lộ tŕnh phê chuẩn ba công ước cơ bản c̣n lại của ILO, bao gồm việc cho phép thành lập các Nghiệp đoàn độc lập và tiến hành thương lượng tập thể. Hiện phía EU và phía Việt Nam đang có những động thái nào để xúc tiến việc này ạ?

Đáp: Giả như TPP không bị Mỹ bỏ rơi, th́ Việt Nam đă có thể hay chắc chắc chắn sẽ phải phê chuẩn ba công ước lơi của ILO (số 87 về Quyền tự do về Hiệp hội và Bảo vệ Quyền để Tổ chức [Freedom of Association and Protection of the Right to Organise], số 98 về Quyền để Tổ chức và Thương thuyết Tập thể [Right to Organise and Collective Bargaining] và số 105 về Xoá bỏ Lao động Cưỡng bức [Abolition of Forced Labour]). Như thế không chỉ có vấn đề nghiệp đoàn độc lập mà c̣n nhiều vấn đề khác liên quan đến nhân quyền như cấm lao động cưỡng bức (mà chủ yếu tại các trại cải tạo và các nhà tù và như thế có thể cải thiện đáng kể đời sống của các tù nhân nhưng cũng đụng đến lợi ích to lớn của các nhóm lợi ích như một bộ phận của Bộ công an).

TCTPP không có Mỹ nên không có áp buộc mạnh trong phụ lục giữa Mỹ và Việt Nam, nhưng cũng đ̣i hỏi Việt Nam phải phê chuẩn như EVFTA. Vấn đề là Việt Nam bao giờ th́ phê chuẩn và sau khi phê chuẩn th́ thực hiện ra sao. Theo đại sứ Việt Nam tại EU Việt Nam sẽ phê chuẩn chúng trong ṿng 2 năm, không quá 2021. EVFTA nằm trong khung khổ chính trị của thoả thuận đối tác và hợp tác (partnership and cooperation agreement-PCA) được EU và Việt Nam kư năm 2012, và PCA có một điều có thể chế tài nếu một bên vi phạm. Tuy nhiên cho đến nay chưa có EVFTA nên cũng khó chế tài về những vi phạm nhân quyền mà chỉ có thể lên tiếng trong đối thoại nhân quyền hàng năm giữa EU và Việt Nam, cho nên nếu EVFTA được kư và được phê chuẩn th́ EU sẽ có một “cây gậy” mạnh hơn nhiều để gây áp lực Việt Nam thực hiện “điều khoản các quyền con người, dân chủ và pháp trị” hơn là không có EVFTA. Vấn đề là EU sẽ có cây gậy ấy (nếu có EVFTA) hay không (nếu không có EVFTA) và nếu có th́ họ có sử dụng cây gậy ấy hay không?

Hỏi: Nếu ba công ước cơ bản c̣n lại của ILO được phê chuẩn, môi trường hoạt động của các nghiệp đoàn độc lập ở Việt Nam sẽ thay đổi thế nào thưa bác?

Đáp: Nếu 2 công ước số 87 và 98 th́ các nghiệp đoàn độc lập phải được tổ chức nếu Việt Nam thực hiện nghiêm túc (họ chỉ thực hiện dưới áp lực của nhân dân Việt Nam bằng các cứ thực thi quyền của ḿnh). Thực ra nếu người lao động Việt Nam cứ theo Hiến pháp và Công ước về các quyền dân sự và chính trị mà Việt Nam đă gia nhập từ các năm 1980 biết quyền lập hội, lập nghiệp đoàn là quyền của ḿnh và cứ thế thực thi th́ chẳng cần đợi đến EVFTA, nhưng có EVFTA th́ sẽ thuận lợi hơn (nói như thế có nghĩa rằng chỉ thuận lợi hơn thôi vấn đề chính vẫn là người lao động Việt Nam, kể cả các công chức, có dám thực thi quyền của ḿnh hay không). C̣n nếu chỉ nghĩ rằng khi có TTP (hay CPTPP) và EVFTA sẽ có nghiệp đoàn độc lập th́ sai hoàn toàn, cái chính là người lao động có hăng hái thực hiện quyền của ḿnh hay không.

Hỏi: Ngày 06/06/2018, 90 tổ chức dân sự và chính trị đă cùng kư kiến nghị đ̣i bác bỏ hiệp định FTA giữa EU và Việt Nam v́ lư do nhân quyền. Ngày 17/09/2018, 32 nghị sĩ từ các đảng lớn của EU đă viết thư gửi Cao ủy Thương mại của EU, để đề nghị không thông qua hiệp định nếu t́nh h́nh nhân quyền của Việt Nam không được cải thiện. Theo bác, hai sự kiện này có thể ảnh hưởng tới các diễn biến sắp tới ở mức độ nào?

Đáp: Vấn đề ở đây cũng như vấn đề con gà và quả trứng. EU và Việt Nam đều cần EVFTA và lưu ư rằng đây là Hiệp định tự do thương mại, không phải hiệp định nhân quyền, nó phục vụ cho các doanh nghiệp là chính và chúng ta nên biết các doanh nghiệp họ mạnh hơn các tổ chức xă hội dân sự về vận động hành lang rất nhiều. Việc đ̣i bác bỏ EVFTA có thể do họ chưa cân nhắc đúng những điều lợi và hại khi có EVFTA. Bác bỏ EVFTA cũng là bác bỏ những quyền kinh tế của khá đông dân Việt Nam.

Theo tôi các tổ chức xă hội dân sự phải động viên nhân dân thực hiện quyền của ḿnh hơn là nghĩ rằng EVFTA rất có lợi cho nhà nước Việt Nam và lấy EVFTA như một công cụ để buộc chính phủ Việt Nam cải thiện t́nh h́nh nhân quyền (nhớ rằng họ chỉ cải thiện nếu nhân dân chúng ta ép 24/7 bằng việc thực thi quyền hợp pháp của ḿnh). Đ̣i cải thiện nhân quyền trong khi họ đang đàm phán để có được các điều kiện tốt hơn là rất chính đáng, nhưng cả 2 bên đă thống nhất về văn bản rồi th́ vấn đề chỉ c̣n là: a) bác bỏ hay không kư hay kư mà không phê chuẩn hoặc b) kư và phê chuẩn mà thôi. Theo tôi cách ứng xử theo a) là không có lợi cho nhân quyền ở Việt Nam mà vô h́nh trung c̣n phụ hoạ cho các nhóm lợi ích chống EVFTA ở Việt Nam.

Cho nên tôi nghĩ 90 tổ chức ấy nên cân nhắc lại, tuy tôi tôn trọng ư kiến của họ. 32 nghị sĩ EU có lẽ họ có những lư do của riêng họ hay đảng của họ hoặc do họ chưa hiểu thật kỹ những hệ luỵ có thể có cho dân quyền và dân chủ hoá ở Việt Nam. Tôi không đồng t́nh với họ và nghĩ yêu cầu của họ có thể gây trở ngại cho EVFTA nhưng chắc không cản được các lợi ích của các doanh nghiệp EU và Việt Nam.

Hỏi: Trong vấn đề EVFTA, khối xă hội dân sự độc lập Việt Nam nên lên tiếng và hành động thế nào để tối đa hóa lợi ích của đất nước, cả về mặt kinh tế lẫn nhân quyền ạ?

Đáp: Theo tôi các tổ chức xă hội dân sự Việt Nam nói chung nên ủng hộ EVFTA bằng cách gây áp lực lên chính phủ Việt Nam để họ phê chuẩn EVFTA và nhất là 3 công ước lơi của ILO, gây áp lực trong việc thực thi và giám sát việc thực hiện (cả với chính phủ Việt Nam và EU); nhưng quan trọng nhất giáo dục, động viên nhân dân Việt Nam thực thi quyền của ḿnh mà không chờ chính phủ hay quốc hội cho phép. Quyền ta ta cứ làm, đấy mới là chính c̣n tất cả các thứ khác kể cả EVFTA chỉ tạo cơ hội thuận lợi hơn mà thôi (và đừng kỳ vọng quá vào chúng, hăy hỏi chính chúng ta quyền của chúng ta đấy sao không thực thi?)

Hỏi: Nếu mọi việc thuận lợi, khối xă hội dân sự độc lập nên tận dụng những cơ chế nào của EU, để tham gia giám sát việc thực hiện các cam kết về nhân quyền của Việt Nam ạ?

Đáp: Không cần chờ cơ chế nào của EU cả (tuy có những cơ chế như vậy) song chúng ta có sử dụng để ép cả EU lẫn Việt Nam thực hiện tốt hay không. Vẫn sự chủ động của chúng ta là chính.

Hỏi: Nếu chính quyền Việt Nam đáp ứng không đầy đủ các yêu cầu về nhân quyền của EU, hoặc cố t́nh tŕ hoăn, câu giờ, liệu Quốc hội Châu Âu có dứt khoát hoăn EVFTA không, hay vẫn thông qua v́ lợi ích của các doanh nghiệp ạ?

Đáp: Phải hỏi Ủy ban châu Âu th́ mới đúng. Nếu Quốc hội châu Âu và Quốc hội Việt Nam phê chuẩn EVFTA th́ EVFTA có hiệu lực và sau đó Uỷ ban châu Âu mới là người xem xét nếu Việt Nam vi phạm thoả thuận. Tôi nghĩ Uỷ ban châu Âu sẽ làm mọi cách để ép Việt Nam thi hành, nhưng nếu Việt Nam vẫn cố t́nh vi phạm th́ liệu Uỷ ban EU có treo EVFTA như Đức đă treo “đối tác chiến lược” hơn một năm hay không là tuỳ ở tính toán của họ về lợi ích và chi phí và trong trường hợp này khó có thể biết họ sẽ ứng xử ra sao nhất là phải lưu ư đến sự vận động hành lang của giới doanh nghiệp (họ có nhiều nguồn lực và quan hệ hơn các tổ chức xă hội dân sự rất nhiều). Tôi nhấn mạnh lại lần nữa nó cũng phụ thuộc vào chính người dân Việt Nam. Nếu ai cũng đồng ḷng “quyền ta ta cứ làm” một cách xây dựng, lấy lợi ích của nhân dân Việt Nam, của dân tộc Việt Nam làm trọng th́ áp lực ở trong nước mới là nhân tố chính trong sự nghiệp này, sự ủng hộ quốc tế trong đó có EU là quan trọng, nhưng sự ủng hộ chỉ tạo thuận lợi hơn một chút cho chúng ta mà thôi. Hành động của chúng ta mới là nhân tố quyết định.

Hỏi: Gần đây, bác và nhiều cây bút khác đă nhận định rằng có một thế lực trong chính quyền đang cố t́nh cản trở EVFTA. Vậy thế lực này là ai, họ cản trở bằng cách nào, và để phục vụ lợi ích của ai ạ?

Đáp: Không phải có một thế lực đâu mà rất có thể có nhiều thế lực vô t́nh hay cố ư cản trở EVFTA. Tôi không có bằng chứng dứt khoát về họ, nhưng hăy chỉ xét về lợi ích chúng ta có thể giả định những thế lực nào có thể cản trở EVFTA.

_ Các thế lực nước ngoài không muốn Việt Nam phát triển, muốn Việt Nam phụ thuộc vào họ th́ ít có khả năng họ ủng hộ EVFTA v́ có EVFTA Việt Nam sẽ đỡ phụ thuộc hơn vào họ. Và những người ủng hộ hay đi theo các thế lực như vậy có thể t́m cách cản trở EVFTA;

_ Có các nhóm lợi ích mà quyền lợi của chúng bị xói ṃn khi có EVFTA (thí dụ lănh đạo của Tổng Liên Đoàn Lao động Việt Nam chắc không vui khi thấy có thể có các nghiệp đoàn độc lập cạnh tranh với họ; hay những người cai tù, quản lư trại cải tạo chắc không muốn nguồn thu lợi khổng lồ từ lao động cưỡng bức mang lại sẽ bị Công ước 105 của ILO ngăn cản; hay những kẻ chuyên vi phạm nhân quyền sẽ bị ḱm tay chắc cũng không mấy ủng hộ EVFTA);

_ Cũng có những người v́ ư thức hệ, có thể vô t́nh hay cố ư, cản trở EVFTA như đă có sự cản trở đối với Hiệp định thương mại song phương (BTA) với Mỹ năm 1999 măi đến 2000 mới kư được, hay sự gia nhập WTO của Việt Nam;

_ Hay tất cả những người thuộc các loại trên.

Họ cản trở bằng nhiều cách từ tăng cường đàn áp, vi phạm nhân quyền, vi phạm luật pháp của nước khác và luật pháp quốc tế, đến tuyên truyền, vận động chống EVFTA. Tất nhiên họ phục vụ cho lợi ích của chính họ hay của quan thầy của họ.

Hỏi: Mới đây, công an A67 đă ngăn bác xuất cảnh, do sợ bác đến dự phiên điều trần của EVFTA. Trong trường hợp họ tiếp tục ngăn cản khiến bác không thể đến dự, bác muốn nhắn gửi thông điệp ǵ đến Quốc hội Châu Âu ạ?

Đáp: Tôi được EU mời đích danh với tư cách một người nghiên cứu về xă hội dân sự đến dự buổi Điều trần của Quốc hội châu Âu diễn ra vào chiều ngày 10-10-2018 tại Brussells. Ngày 18-9-2018 tôi sắp bay đi Australia th́ bị A67 chặn không cho đi, vi phạm trắng trợn quyền tự do đi lại của tôi. Tôi đă kịch liệt phản đối và tố cáo việc làm sai trái của họ. Họ cứ sợ tôi sẽ bay thẳng từ Australia đến Brussells. Tôi đă nói với họ tôi về Việt Nam ngày 5-10-2018 và chỉ đi Brussells vào ngày 9-10-2018 theo kế hoạch.

Giấy mời cho buổi Điều trần đă được gửi cho các đại biểu Quốc hội Âu châu, cho công chúng (v́ đây là buổi Điều trần công khai). Tôi đă giải thích cho đại diện A67 rằng nếu họ cản tôi đi Brussells th́ đây là một BẰNG CHỨNG không thể chối căi về việc A67 cản trở EVTFA một việc theo tôi là rất đáng lên án.

Bài phát biểu tại buổi Điều trần tôi đă gửi đến ban tổ chức khá lâu rồi (mà nội dung chính cũng đă được tôi dịch ra tiếng Việt và công bố công khai trên mạng xă hội). Nói cách khác, EU biết được chứng kiến của tôi (tôi nói ngay cả khi tôi bị cản, thậm chí bị bắt tôi cũng vẫn ủng hộ EVFTA) cho nên đối với bản thân tôi đến được Brussells là rất tốt, c̣n nếu họ cản trở tôi không đến dự được th́ cũng không quá quan trọng v́ những điều tôi muốn nói đă được tŕnh bày bằng văn bản rồi), nhưng sẽ là một sự mất mặt, mất thể diện của Cộng Hoà Xă hội Chủ nghĩa Việt Nam (tôi không muốn họ ngu đần đến mức tự bôi tro trát trấu lên mặt ḿnh, nhưng rất có thể họ làm thế). Rất nhiều người muốn cản EVFTA nhân dịp này sẽ càng lớn tiếng kêu gọi chống EVFTA. Nhưng họ có chống được EVFTA hay không (mà việc cản tôi có thể được coi là một việc như vậy) lại là chuyện khác (ảnh hưởng của giới doanh nghiệp, tính toán dài hạn của những chính trị gia có tầm nh́n, và nhiều nhân tố khác ủng hộ EVFTA). Tôi mong EVFTA được kư, được phê chuẩn và t́nh h́nh nhân quyền ở Việt Nam được cải thiện.

PV Tú Cầu, Nghiệp đoàn Báo chí Việt Nam, thực hiện

Trích: Tiếng Dân 08.10.18

 

Mục Thời sự Tạp chí Dân chủ & Phát triển điện tử:  

            www.dcpt.org                       

hay       www.dcvapt.net                  

                                                     

                                                     

Email: dcvapt@gmail.com

Hiệp Hội Dân Chủ và Phát Triển Việt Nam     Trở về Mục Lục